در جمله « وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ » « 1 » و جمله « وَقالَ الَّذِي اشْتَراه مِنْ مِصْرَ لِامْرَأَتِه أَكْرِمِي مَثْواه » « 2 » سخن از او به ميان آمده . اين نظريه ما بود در باره آيه مورد بحث و ليكن بعضى « 3 » از مفسرين گفته‌اند كه : اين كلام و همچنين آيه بعد از آن تتمه گفتار همسر عزيز است كه با جمله * ( « الآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ » ) * شروع شده بود ، و ليكن به زودى اشكالى را كه بر آن وارد است ايراد خواهيم كرد انشاء اللَّه . * ( « وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * . اين آيه تتمه گفتار يوسف ( ع ) است ، و آن را بدين جهت اضافه كرد كه در كلام قبليش كه گفت : « من او را در غيابش خيانت نكردم » بويى از استقلال و ادعاى حول و قوت مىآمد ( يعنى اين من بودم كه دامن به چنين خيانتى نيالودم ) و چون آن جناب از انبياى مخلص و فرو رفته در توحيد و از كسانى بوده كه براى احدى جز خدا حول و قوتى قائل نبوده‌اند ، لذا فورى و تا فوت نشده اضافه كرد كه آنچه من كردم و آن قدرتى كه از خود نشان دادم بحول و قوه خودم نبود ، بلكه هر عمل صالح و هر صفت پسنديده كه دارم رحمتى است از ناحيه پروردگارم . و هيچ فرقى ميان نفس خود با ساير نفوس كه بحسب طبع ، اماره بسوء و مايل به شهوات است نگذاشت ، بلكه گفت : من خود را تبرئه نمىكنم زيرا نفس ، بطور كلى آدمى را بسوى بدىها و زشتيها وامىدارد مگر آنچه كه پروردگارم ترحم كند . پس در حقيقت اين كلام يوسف نظير كلام شعيب است كه گفت : « إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّه » « 4 » . پس اينكه گفت : « من نفس خود را تبرئه نمىكنم » اشاره است به آن قسمت از كلامش كه گفت : « من او را در غيابش خيانت نكردم » و منظور از آن اينست كه من اگر اين حرف را زدم بدين منظور نبود كه نفس خود را منزه و پاك جلوه دهم ، بلكه به اين منظور بود كه لطف و رحمت خداى را نسبت به خود حكايت كرده باشم ، آن گاه همين معنا را تعليل نموده فرمود : « زيرا نفس بسيار وادارنده به سوء و زشتى است » و بالطبع ، انسان را بسوى مشتهياتش كه همان سيئات و گناهان بسيار و گوناگون است دعوت مىنمايد ، پس اين خود از نادانى است

--> ( 1 ) سوره يوسف ، آيه 25 . ( 2 ) سوره يوسف ، آيه 21 . ( 3 ) مجمع البيان ج 5 ، ص 240 ، ط تهران . ( 4 ) من جز اصلاح آنچه بتوانم منظور ديگرى ندارم ، و در اين كار غير خدا كسى را سبب ساز نمىدانم . سوره هود آيه 88 .